• این بخش به زودی فعال خواهد شد
xلطفا وارد شوید یا ثبت نام کنید
پربازدیدترین ها
  • مطالب

  • دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۳۹۴
  • نویسنده: ثمین فروغی

Vivian Maier
2395
بازدید


هویت، تصویر؛ من دیگری است.

سابجکتیویته در پرفورمنس «اجراکننده/ مخاطب/ آینه» دن گراهام

 با نگاهی به آراء ژک لکان

(بخش اول)

دن گراهام1، هنرمند معاصر و پیشرو ی آمریکایی، با استفاده ی چشم گیر از آینه در آثار مجسمه، چیدمان، ویدئو و اجرای خود، فضای تعاملی عینی و ذهنی پیچیده ای برای مخاطبش ایجاد می کند. یکی از معروف ترین آثار وی، پرفورمنسی با عنوان «اجراکننده/ مخاطب/ آینه» است،که در آن نقش مخاطب به عنوان سوژه2، مورد چالش قرار می گیرد. هم چنین ( هنر او تحت تأثیر جنبش «بین الملل موقعیت گرا»3 قرار دارد، جنبشی که مبانی اصلی خود را از مارکسیسم، روانکاوی، اگزیستانسیالیسم و آوانگاردِ هنریِ اروپاییِ قرن 20 وام گرفته است) (راش،78:1389) . این جنبش، گروهی بین المللی از انقلابیون با عضویتی محدود بود که اساسا در اروپا و در سال 1957 بنا نهاده شد و در تظاهرات مه 1968 در فرانسه به اوج تاثیر گذاری رسید. کار نظری شان با کتاب بسیار تاثیر گذار «جامعه نمایش»4  به اوج رسید که گای دبور5 در آن استدلال می کند «نمایش»، یک واقعیت جعلی ست که تخریب زندگی انسانی توسط سرمایه داری را می پوشاند. وجه تسمیه ی «موقعیت گرا» اشاره به کسی دارد که درگیر ایجاد «موقعیت» است و یا به طور خاص یکی از اعضای بین الملل موقعیت گرا است. به عبارت دیگر، با ایجاد شرایطی که طی آن فرد یا افراد به تجزیه و تحلیل انتقادی زندگی روزمره خود پرداخته، خواسته های واقعیشان در زندگی را تشخیص داده و پیگیری کنند.

فیلسوف و روانکاو شهیر فرانسوی، «ژک لکان»6، از سردمداران روانکاوی فرویدی محسوب می شود. در تفکر او، «مرحله ی آینه ای» یکی از مهم ترین مراحل رشد کودک و در واقع زمینه ساز شکل گیری «ایگو» در وجود آدمی است . هم چنین، در دیدگاه وی، مفهوم «سوژه» در سه وجه نفسانی انسان (ساحت خیالی، نمادین و واقعی) از جایگاه ویژه ای برخوردار است.

با نظر به تأثیر پذیری گراهام از بین الملل موقعیت گرا و بالتبع روانکاوی ، و به کارگیری بارز عنصر آینه در آثارش، و هم چنین، جایگاه عنصر آینه در مبانی فکری ژک لکان، این مقاله تلاش دارد در 4 مرحله به بررسی مفهوم مشترک «سوژگی» در دیدگاه لکان و گراهام بپردازد.

 

«اجرا کننده/مخاطب/ آینه» (و تأثیر پذیری از آراء لکان)

(دن گراهام در سال 1977 پرفورمنس «اجرا کننده/ مخاطب/آینه» را اجرا کرد.گراهام در این اثر فضایی را پدید آورد که مخاطبان را در جایگاه تماشاگر، نشسته بر صندلی و رو به آینه ای بزرگ واقع در پشت هنرمند، قرار داد. این اثر، شامل چهار مرحله است:

در مرحله اول، گراهام روبه روی مخاطبین می ایستد و برای مدت 5 دقیقه به شرح مستمری از حرکات خارجی خود و چیزهایی که باعث بروز رفتار های او می شوند، می پردازد. مخاطبین توصیفات او را می شنوند و با تصویرِ آینه ایِ واژگونش روبرو هستند.

 در مرحله ی دوم، او کماکان رو به مخاطبان دارد. اکنون، اما مستقیما به تماشاگران نگاه می کند و به مدت پنج دقیقه رفتار قابل رویت آن ها را توصیف می کند.

در مرحله ی سوم اجراکننده چرخیده و رو به آینه، رفتار و حرکات قسمت های مختلف بدنش را که در آینه منعکس است، توصیف می کند. اما مخاطب فقط پشت او را می بیند و نمی تواند نگاهش را ببیند. در اینجا زمانی که او خود را از روبرو دیده و توصیف می کند، مخاطبین بالعکس در حال نظاره ی پشت او، و تنها(مانند خودش) قادر به دیدن تصویر آینه ای او هستند. آن ها نمی توانند جایی را که گراهام به آن نگاه می کند ببینند. بدین ترتیب او تصویر آینه ای معکوس خود را از منظر یک شخص سوم، گویی که دیگری است، شرح می دهد.

در آخرین مرحله ی اجرا، دن گراهام همان طور که رو به آینه دارد، ظاهر مخاطبان را از این طریق توصیف می کند. او می تواند آزادانه در جلوی آینه جابه جا شود تا بهترین زاویه را از مخاطبین داشته باشد. این جابه جایی باعث تغییری در پرسپکتیو نگاه او می شود که در توصیفاتش نمود می یابد. در عوض، دید مخاطبین ثابت می ماند؛ آن ها قادر به تغییر جای خود نسبت به سطح آینه ای پیش رویشان نیستند)(Hans Dieter Huber,1997).

دن گراهام، اجراکننده/ مخاطب/ آیینه ،1977

 

-ژک لکان و ساحات نفسانی

( لکان برای وجود نفسانی آدمی قائل به سه وجه اساسی است: ساحَت رمز و اشارت، حیث خیالی و حیث واقع. ساحت رمز و اشارت(امر نمادین) بر زبان تکلم متکی است چرا که ضمیر ناآگاه که ذات آدمی ست ساختمانی چون ساخت زبان دارد. حیث خیالی مجموعه ای است مبتنی بر رابطه ی تحریف آمیز آدمی با عالَم و آدم، و تصویر، خصوص اصلی آن را تشکیل می دهد. به عبارتی این وجه، قلمرو همانندسازی خویش با تصویری خارج از وجود خود است؛ حال این تصویر می تواند بازتاب آینه ای خود باشد و یا هر تصویر خارجی. حیث واقع یا امر لایتغیر نیز وجهی است اساسی از وجود آدمی، شامل عناصری که هرگز نتوانسته اند حالت کلامی پیدا کنند که محدوده ی واقعیت خاص او را می سازند. امر واقع، حد نهایی و بیان ناپذیرِ وجود انسانی است)(مولّلی،67:1387). در این مرحله به بسط و توسعه برخی مفاهیم مهم در اندیشه لکان و ارتباط آن ها با محتوای پرفورمنس گراهام خواهیم پرداخت.

 

1.«خود»، «دیگری» و «از خود بیگانگی»

در دیالکتیک هگل7 ( هر فرد(سوژه ی منفرد)8 در ارتباط با فردی(سوژه ای) دیگر9 معنا می یابد. هنگامی که دریابیم که خود به طرزی پیچیده به دیگری متصل است و بدون آن نمی تواند وجود داشته باشد به مفهوم جدیدی می رسیم: سوژه ی جمعی10 یا «ما». این سوژه ی جمعی، خود سوژه منفردی جدید می شود که دیگریِ خودش را ایجاد می کند، و به همین ترتیب. بنابراین، تفکر دیالکتیکی ماهیت تضاد آمیز همه چیز را نشان می دهد، چرا که می توان گفت همه ی پدیده ها حاوی ضد یا نفی خود هستند) (هومر،41:1390). یکی از اصلی ترین مفاهیم در پسِ پرفورمنس «اجراکننده/ مخاطب/ آینه» مفهوم ارتباط و تعامل است، بدین معنی که وجود هر فرد وابسته به وجود دیگری است و پذیرش این امر منجر به شکل گیری یک گروه می شود( حاضرین در فضای کار). در اولین مرحله از اجرا که گراهام روبه مخاطبین به توصیف خود می پردازد، در واقع «دیگری»11 را در مقابل «خود»12 پذیرفته و از این طریق سوژه ای جمعی شکل گرفته است. علاوه بر این، او در مرحله ی دوم با توصیف واقعیت بیرونی افراد و قبولِ نقش دیگری در رابطه با آن ها، اولین چالش ها را برای مخاطبان در مورد رابطه ی خودشان، دیگری و زاویه دید او ایجاد می کند.

( از نظر هگل، هویت یابی13، در فرآیند رشد خودآگاهی از طریق عملِ تأمل در خود پدیدار می شود. برای این منظور، نه تنها هر فرد (سوژه ی بشری) باید از تمایز خود با دیگری آگاه باشد، بلکه دیگری نیز باید او را به عنوان سوژه ای بشری به رسمیت بشناسد) (هومر،41:1390). ( لکان با نظر هگل مبنی بر معنا یافتن هر انسان با وجودِ دیگری موافق است و حتی تا جایی پیش می رود که می گوید « هر انسان در وجودِ دیگری است». اگر معنای هر فرد در وجود فرد دیگری است پس ما متقابلا درگیر بیگانه شدگی هستیم. از نظر لکان دو لحظه ی بیگانه شدگی وجود دارد: اول، از طریق مرحله ی آینه ای14 و شکل گیری ایگو15(منِ نفسانی) و دوم، از طریق زبان و ساخته شدن سوژه) (هومر،43:1390). این فرایند بیگانه شدگی در اجرای گراهام، اولین بار طی مرحله اول و دوم، با پذیرش واقعیت هویت یابی در وجود دیگری، رخ می دهد.

 

در بخش های بعدی این مقاله، به بررسی مفاهیم لکانیِ مرحله آینه ای و مفهوم «ایگو»، امر نمادین و زبان، مفهوم «ناخودآگاه» و «سوژه»، در اثر دن گراهام خواهیم پرداخت.

 

+ تصویر اول، اثر Vivian Maier  است.

 

پی نوشت:

1- دن گراهام: ((1924(Dan Graham (

2- سوژه: Subject

3- بین الملل موقعیت گرا: Situtaionist international

4- جامعه ی نمایش: The Society Of The Spectacle

5- گای دبور: ((1931-1994)Guy Debord) نویسنده،فیلمساز و تئوریسین فرانسوی

6- ژک لکان: ((1901-1981)Jacques Lacan) پزشک،فیلسوف و روانکاو فرانسوی

7- هگل: (Georg Wilhelm Friedrich Hegel(1831-1770)) فیلسوف آلمانی

8- سوژه منفرد (برنهاد): Thesis

9- سوژه دیگر (برابرنهاد): Antithesis

10- سوژه جمعی( هم نهاد): Synthesis

11- دیگری: the Other

12- خود: Self

13- هویت یابی: Identification

14- مرحله آینه ای: Mirror stage

 

فهرست منابع نوشتاری:

راش، مایکل،«رسانه های نوین» ،  (1389)، بیتا روشنی،نشر نظر، تهران

ضیمران، محمد، «سیری در اندیشه های ژاک لاکان، زبان،واقعیت و ناخودآگاه»، باپا، شماره 6 و 7، تهران
لیدر، داریان و گرووز، جودی «لاکان، بررسی شخصیت، اندیشه و آثار"، (1387)، محمدرضا پرهیزگار، نشر نظر، تهران

مولّلی، کرامت، «مبانی روان کاوی فروید و لکان»، (1387)، نشر نی، تهران

هومر، شون، «ژاک لاکان»،  (1390)، محمد علی جعفری و سید محمد ابراهیم طاهایی، نشر ققنوس، تهران


www.en.wikipedia.org

www.fa.wikipedia.org

www.hgb-leipzig.de

www.wikipedia.com

 

فهرست منابع تصویری:

www.artpulsemagazine.com

www.shootingfilm.net

 

 

  • دن گراهام ،
  • ِDan Graham ،
  • ژک لکان ،
  • آینه ،
  • بین الملل موقعیت گرا ،
  • سابجکتیویته ،
  • روانکاوی ،
  • پرفورمنس ،
  • خود ،
  • دیگری ،
  • هویت ،
  • از خودبیگانگی ،
  • تصویر ،
  • اجراکننده/ مخاطب/ آینه ،
  • ثمین فروغی ،

اخبار مرتبط
چهارشنبه ۱۵ مهر ۹۴

سه شنبه ۳۱ شهریور ۹۴


نظرات
هنوز نظری ثبت نشده است، شما اولین نفر باشید
نظر